“Kom op, gewoon dóen! Even doorzetten.” Een makkelijk advies dat mensen soms ongevraagd krijgen. Maar als je in de problemen zit, helpt dat niet, want het voelt alsof je vastzit in een moeras. Persoonlijke aandacht helpt wél om mensen toch weer in beweging te krijgen, zegt Jos Maessen.
Jos Maessen, voorzitter van SchuldHulpMaatje Ommen, is een man met veel energie. Hij houdt ervan om dingen in beweging te krijgen: hij is bijvoorbeeld ook betrokken bij verschillende initiatieven op het gebied van duurzaamheid en gerechtigheid. Hij vindt het zelfs noodzakelijk, want om zich heen ziet hij “een soort collectieve lethargie. Soms lijkt het alsof het leven voor mensen draait om feestjes en vakanties. We kijken weg bij problemen die er zijn met stikstof, met ontwikkelingssamenwerking en nog veel meer. Ik vind het vreselijk.”
“We zijn naar binnen gekeerd geraakt”, is zijn conclusie, “ook in de kerk. Mensen voelen verlegenheid om zich uit te spreken. Op zondag gaan we schuilen in de kerk en hopen we dat het goed komt. Maar het idee van naar de kerk gaan is juist dat je daar energie opdoet om daarna door de week dingen te doen die relevant zijn voor je medemens of voor de samenleving.”
Gezien en erkend
Hij vindt het ook „noodzakelijk dat mensen weer in beweging komen,” zegt hij met nadruk. Als voorzitter van SchuldHulpMaatje ziet hij van dichtbij hoe diep schulden kunnen ingrijpen in iemands leven. „Het doel is niet alleen om iemands administratie op orde te brengen. Het gaat erom dat mensen uiteindelijk weer zelfstandig verder kunnen. Dat ze weer het gevoel krijgen: ik kan dit.” Maar daar is vaak wel wat voor nodig.
Om te beginnen is het belangrijk dat iedereen zich realiseert dat problemen iedereen kunnen overkomen, vindt hij. “Vooroordelen als dat het de eigen schuld is van mensen, dat iedereen dezelfde kansen heeft, dat mensen zelfredzaam moeten zijn, daar moeten we echt vanaf. Dat soort opvattingen kloppen gewoon niet. Niet iedereen kan alles bereiken wat hij wil, er zijn genoeg mensen die buiten hun schuld om vastlopen.”
Wat wél nodig is, is dat mensen zich gezien en erkend voelen, weet hij. Steun begint met contact. Echt contact. „Je moet in gesprek gaan. Op bezoek gaan, aandacht geven – voor mensen in nood is dat van grote betekenis. Ze voelen zich dan gezien en ervaren dat ze erkend worden in de situatie waar ze in zitten. Mensen verdienen niet ons oordeel, maar onze steun.”
Ongemak
Tegelijkertijd erkent hij dat dat makkelijker is gezegd dan gedaan, want “veel mensen ervaren verlegenheid om zomaar bij iemand langs te gaan. Als iedereen nu eens over dat ongemak heen zou stappen…” Want je kunt iemand alleen helpen om weer in beweging te komen wanneer je een persoonlijke band opbouwt, daar is Jos van overtuigd. Die terughoudendheid heeft volgens hem te maken met de opvatting dat je uiteindelijk toch zelf je problemen moet oplossen. “Als je je kansen niet grijpt, zal het wel aan jezelf liggen. Maar die opvatting maakt het moeilijk om echte hulp te bieden. Dan moet je beginnen met echt kijken en luisteren.”
Ander gedrag
“In het boek Schaarste beschrijven Sendhil Mullainathan en Eldar Shafir hoe mensen die langdurig in armoede verkeren, ander gedrag gaan vertonen”, zegt Jos. “Dat effect is ingrijpend. Korte periodes van schaarste kunnen ons scherp en vindingrijk maken, maar langdurige schaarste leidt tot tunnelvisie, beperkte denkkracht en gedragsverandering. Dat werkt contraproductief als je schulden hebt. Uit wetenschappelijke studies blijkt dat langdurige armoede er zelfs toe kan leiden dat je IQ tijdelijk afneemt. Dat mensen in schulden blijven zitten, is dus vaak een kwestie van onkunde.”
In zo’n situatie is een persoonlijke band extra belangrijk. “Als je je ervan bewust bent hoe dit werkt wanneer iemand langdurig in schaarste leeft, kun je van daaruit meedenken. Je moet je kunnen verplaatsen in de persoonlijke situatie van iemand.” Hiervoor hoef je volgens Jos geen psycholoog te zijn, maar “je moet wel zonder oordeel durven te zoeken naar waarom mensen iets doen.”
Tijd
In beweging komen en het eigen gedrag aanpassen, vraagt ook tijd. Pas als er hoop is, als de situatie structureel verbeterd is, krijgen mensen daar ruimte voor in hun hoofd. Het is belangrijk daar alert op te zijn, aldus Jos. “Het gaat er niet om dat het SchuldHulpMaatje denkt dat de situatie structureel is verbeterd, maar dat de persoon met schulden dat zélf ervaart. Het is een grote valkuil om mensen die langdurig in de schulden zitten, te snel aan te spreken op hun eigen verantwoordelijkheid.” Maar als die persoonlijke band er is en je hebt geduld als SchuldHulpMaatje, gebeurt er iets bijzonders. „Dan zíe je mensen veranderen en komt er weer perspectief in hun leven. Op die manier kun je echt wat betekenen.”
